EU ETS i ETS2 – czym są, jak działają i jakie mają znaczenie dla gospodarki i klimatu?

W marcu b.r. w debacie publicznej często podejmowany był temat ETS i ETS2. Miało to związek z ogólną sytuacją polityczno-gospodarczą na świecie, dyskusjami i potrzebą weryfikacji podejścia władz Unii Europejskiej do kwestii związanych z ETS i polityką klimatyczną. Na ostatnim, marcowym posiedzeniu Rady Europejskiej w Brukseli, temat systemu unijnego handlu uprawnieniami do emisji CO₂ (EU ETS) był jednym z kluczowych punktów dyskusji, szczególnie w kontekście rosnących cen energii.

Wyjaśnimy sobie pokrótce czym jest EU ETS, jaka jest jego rola i konsekwencje jego wprowadzenia, zarówno dla środowiska jak i dla gospodarki.

EU ETS (EU Emission Trading System) to unijny system handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych. Działa na zasadzie „cap and trade”  (limit i handel) – Władze unijne ustalają górny limit emisji gazów cieplarnianych, który z czasem maleje, a przedsiębiorstwa, które je emitują muszą posiadać odpowiednią liczbę uprawnień na każdą wyemitowaną tonę CO₂.

Dlaczego powstał system handlu emisjami?

Wprowadzenie w 2005 roku unijnego system handlu uprawnieniami do emisji CO₂ (EU-ETS) jest odpowiedzią na zobowiązania unijne z Protokołu z Kioto – międzynarodowego porozumienia, które nałożyło na państwa rozwinięte obowiązek redukcji emisji CO₂ do roku 2012 o 5% w stosunku do roku 1990 r. Ewaluacja systemu ETS wynika z postanowień szczytu klimatycznego ONZ (COP21) który odbył się w Paryżu 12 grudnia 2015 r. Postanowienia te, znane jako Porozumienie Paryskie, zostały podpisane przez 195 państw. Bezpośrednią odpowiedzią na zobowiązanie UE z Porozumienia Paryskiego było wprowadzenie Pakietu „Fit for 55” zakładającego zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych o 55% do 2030 r. (w porównaniu do 1990 r.) i Europejskiego Zielonego Ładu (European Green Deal), wdrażanego w państwach UE od 2020 r., którego głównym celem jest osiągnięcie neutralności klimatycznej (zerowa emisja netto) do 2050 r. Europejski Zielony Ład obejmuje wszystkie sektory gospodarki, w tym energetykę, przemysł, rolnictwo, transport i budownictwo.

Cel i zasady działania EU-ETS

Celem działania unijnego ETS jest wspieranie inicjatyw i działań skutkujących redukcją emisji gazów cieplarnianych, poprzez dystrybucję  płatnych i częściowo bezpłatnych uprawnień do emisji  CO₂ dla poszczególnych gałęzi gospodarki. Ma to sprawić, że wysokoemisyjna działalność danych sektorów gospodarki stanie się droższa i skłoni emitentów do inwestowania w niskoemisyjne bądź zeroemisyjne źródła energii.

Każda tona CO₂ = 1 uprawnienie do jego emisji do atmosfery (EUA).
Uprawnienia są:

• częściowo sprzedawane na aukcjach,
• częściowo przydzielane za darmo (np. dla przemysłu, żeby ograniczyć ucieczkę emisji poz UE – carbon leakage).

Jeśli przedsiębiorstwo objęte systemem ETS:

• ma nadwyżkę uprawnień (emitowała mniej CO₂ niż zakładano) → może sprzedać uprawnienia
• ma niedobór uprawnień (emitowała więcej CO₂) → musi je dokupić.

Ponieważ system ETS ma przede wszystkim prowadzić do ograniczenia emisji CO₂ do atmosfery, pula dostępnych na rynku uprawnień z roku na rok maleje, zgodnie z celami redukcyjnymi UE. Ograniczona podaż podnosi rynkową cenę uprawnień.

Obecnie podstawowa pula aukcyjna zezwoleń na emisję CO₂ dzielona jest między państwami według udziału ich emisji w całej UE z lat 2005-2007. Taki podział premiuje kraje, które od tamtej pory najmocniej redukowały emisje w swoich gałęziach gospodarki. Nie jest to podział korzystny dla naszego kraju głównie z uwagi na specyfikę naszej energetyki i przemysłu w dużej mierze opartej jeszcze wciąż na węglu.

EU ETS jest wprowadzany etapami obejmując coraz więcej gałęzi gospodarki:

• EU ETS 1 (system podstawowy): funkcjonuje od 2005 r. i dotyczy instalacji o dużej energochłonności, w tym:
  • elektrowni i ciepłowni.
  • przemysłu energochłonnego (rafinerie, huty stali, cementownie, huty szkła, produkcja papieru).
  • komercyjnego transportu lotniczego wewnątrz EOG.
  • żeglugi morskiej (stopniowo od 2024 r.).
• EU ETS 2 (nowy system od 2027/2028): Jest to system obejmujący bezpośrednio dostawców paliw, a nie bezpośrednio odbiorców końcowych, obejmujący:
  • budynki (ogrzewanie gazem, węglem, olejem opałowym).
  • transport drogowy.
  • mniej energochłonny przemysł nieobjęty wcześniej ETS1.

Do początku 2025 roku emisja gazów cieplarnianych w sektorach gospodarki objętych EU ETS spadła o około 50% w stosunku do 2005 r. jednocześnie przyczyniając się do wzrostu inwestycji w niskoemisyjne technologie i OZE.

Korzyści dla środowiska z systemu ETS:

1. Realna redukcja emisji CO₂ – systematyczne ograniczanie emisji gazów cieplarnianych.
2. Przyspieszenie transformacji energetycznej – przyczynia się do zwiększenia opłacalności inwestycji w OZE oraz innowacyjne i energooszczędne technologie.
3. Poprawa jakości powietrza – ograniczenie spalania paliw kopalnych to mniej groźnych dla zdrowia zanieczyszczeń powietrza.
4. Ochrona klimatu globalnego – ETS pomaga realizować cele klimatyczne i ograniczać zjawiska wpływające na globalne ocieplenie.

Konsekwencje dla gospodarki

➕ Pozytywne

1. Nowe inwestycje i miejsca pracy w branży OZE i nowoczesnych i energooszczędnych technologii.
2. System generuje dodatkowe dochody dla budżetu państwa ze sprzedaży uprawnień które mają być skierowane na wsparcie transformacji energetycznej i modernizację gospodarki w kierunku nisko lub zeroemisyjnym i GOZ
3. Wzrost efektywności energetycznej pozwala przedsiębiorstwom uzyskać realne oszczędności zużycia energii i zmniejszyć tym samym koszty produkcji

➖ Negatywne

1. Wyższe ceny energii – koszt emisji CO₂ jest wliczany w cenę prądu i ciepła co jest odczuwalne dla odbiorców.
2. Spadek konkurencyjności niektórych branż.

Sektory energochłonne (np. huty, cementownie) dopóki nie zrealizują istotnych inwestycji obniżających emisję  CO₂ będą ponosić wyższe koszty i mogą przegrywać konkurencję z firmami spoza UE

3. Ryzyko „ucieczki emisji” – przenoszenie produkcji do krajów bez tak restrykcyjnych regulacji klimatycznych co powoduje, że emisje globalnie mogą się nie zmniejszyć.
4. Presja na kraje i regiony oparte na energetyce węglowej i/lub z paliw kopalnych niesie ryzyko wzrostu cen energii dla gospodarstw domowych, utraty miejsc pracy i napięć społecznych.
5. Niepewność dla biznesu – zmienne ceny uprawnień CO₂ utrudniają planowanie inwestycji.

Inne systemy ETS na świecie

System limitowania emisji CO₂ i handlu uprawnieniami do jego emisji jako bodziec do inwestowania w bardziej przyjazne środowisku technologie produkcji energii nie jest domeną jedynie Unii Europejskiej. Zgodnie z raportem International Carbon Action Partnership (ICAP) na świecie istniało 38 systemów analogicznych do ETS (styczeń 2025 – ICAP Status Report 2025), a kolejne 20 jest rozwijanych (stan na styczeń 2025 – ICAP Status Report 2025). Obecnie największym systemem ETS jest system funkcjonujący w Chinach. Został on uruchomiony w 2021r. i pokrywa około 40% krajowych emisji CO₂, koncentrując się głównie na sektorze elektroenergetycznym. Raport ICAP pokazuje, że biorąc pod uwagę stan na styczeń 2025 r.,  ok. 25%. światowych emisji zostało objętych różnymi formami ETS. Poniżej mapa świata z zaznaczonymi krajami i regionami objętymi jakąś forma ETS w podziale na systemy już funkcjonujące, będące w fazie implementacji i w fazie uzgodnień.